Cultuursensitieve trauma-zorg
Ibrahim is een Syrische jongen van negen jaar oud, die twee jaar geleden samen met zijn mama en drie zusjes naar België kwam. Zijn papa vluchtte enkele jaren eerder uit Syrië om hier een nieuw leven op te bouwen. Ibrahim ging al een tijdje naar school, wanneer de school in samenspraak met het CLB aan de alarmbel trok. Er was een grote bezorgdheid rond het gedrag van Ibrahim in de klas. Ibrahim had regelmatig conflicten met andere leerlingen op de speelplaats, liep zomaar de klas uit en luisterde niet naar leerkrachten. De school gaf aan dat ze het gevoel hebben geen vat te hebben op zijn gedrag. Er was daarnaast een bezorgdheid rond zijn taal-en leermogelijkheden in de klas. Ibrahim sprak bijna geen Nederlands in de klas en als hij het
probeerde, stotterde hij veel.
- Op welke manier werd Ibrahim geconfronteerd met ingrijpende gebeurtenissen tijdens zijn kindertijd?
Ibrahim is de oudste van vier kinderen thuis. Wanneer hij amper één jaar oud was, vluchtte zijn vader alleen naar België. Samen met zijn moeder en zusjes bleef Ibrahim in Syrië. Als oudste ‘man’ van het gezin nam Ibrahim veel verantwoordelijkheid op in zorgen voor zijn zusjes. Na een lange periode van gezinsseparatie, kwam hij twee jaar geleden samen met zijn mama en zusjes naar België. Na de jarenlange gezinsseparatie, bracht de hereniging met zijn vader bij Ibrahim veel verwarring teweeg.
➔ Ingrijpende gebeurtenissen: gedwongen migratie, gezinsseparatie, veranderen van gezinsrollen..
Het steunteam vluchtelingen (STV) wordt betrokken. Zij stellen voor om een netwerkbijeenkomst te organiseren met Ibrahim zijn ouders om af te stappen van een individueel perspectief op zijn symptomen en te werken aan een contextualisering en gedeeld begrip van Ibrahim zijn gedrag op school.
- Wat zijn de gevolgen van deze ingrijpende ervaringen op het leven van dit gezin?
- Op welke manier wordt er gereageerd door de omgeving (school)?
Een paar weken later wordt er een collaboratief zorgnetwerk (CZN) georganiseerd op school met het schoolteam, Ibrahim zijn ouders, het steunteam, het CLB, Ibrahim en een cultureel
bemiddellaar die ook tolkt. Ibrahim zijn vader arriveert alleen op school en de schoolpartners uiten hun bezorgdheid over Ibrahim zijn moeder. Duidelijk geagiteerd leggen ze uit dat ze Ibrahim
zijn moeder nog nooit hebben ontmoet en dat ze elk contact met de school lijkt te vermijden. De spanning rond de tafel is erg voelbaar. De vader legt uit dat zijn vrouw eigenlijk heel graag mee wilde komen, maar dat ze geen oppas konden vinden voor hun jongste dochter, waarna een gesprek volgt over de maatschappelijke situatie van het gezin, over hun geïsoleerde positie en
hoe ze in de nasleep van de gezinshereniging (die plaatsvond net voor de grote eerste lockdown) nog volop op zoek zijn naar stabiliteit. Het gesprek en de erkenning die de school kan bieden
voor de inzet en het lijden van de gezinsleden maakt ruimte voor verder gesprek over het functioneren van Ibrahim.
Nadat schoolse partners hun bezorgdheden gedeeld hebben over het sociale gedrag en de taal- en leerstagnatie in de klas, deelt vader openlijk hoe beide ouders zich eigenlijk ook veel zorgen
maken over hoe hun zoon veranderd is na hun aankomst in België. Hij vertelt verhalen over ervaringen van oorlog en geweld, pesterijen en de gezinsseparatie en -hereniging. Hij besluit
zijn verhaal met te vertellen dat het lijkt alsof het hart van zijn zoon altijd in ondraaglijke angst verkeert. De vader vertelt dit verhaal snel en zonder aarzeling, alsof het een verhaal is dat hij vaak op precies dezelfde manier vertelt. De schoolpartners reageren zeer empathisch op dit verhaal, maar wanneer ze doorvragen op enkele fragmenten, voelt Ibrahim zijn vader zich niet in staat de
vragen te beantwoorden. Hij wordt erg stil en uit zijn schaamte omdat hij zoveel jaren niet in het leven van de kinderen is geweest en daarom de vele vragen niet kan beantwoorden. Hij vertelt dat ook de relatie tussen hem en Ibrahim is veranderd. Vader vertelt dat omdat ze zo lang van elkaar gescheiden zijn geweest, ze elkaar als het ware opnieuw moeten leren kennen.
Aan het eind van deze eerste bijeenkomst verkent het STV de mogelijkheid om Ibrahim zijn moeder uit te nodigen voor een tweede collaboratief zorgnetwerk. Vader is erg opgelucht als een
leerkracht aanbiedt om de bijeenkomst direct na het werk of onder schooltijd te organiseren, wanneer ze op de opvang van de school kunnen rekenen. Het STV vraagt zich hardop af of de
moeilijkheden rond het plannen van deze bijeenkomst, het vinden van opvang, … ook iets vertellen over de stress die het gezin dagdagelijks ervaart. Vader knikt intens en legt uit hoe de
maanden die volgden na de gezinshereniging werkelijk uitputtend waren. De eerste Covid lockdown begon een paar maanden na hun hereniging en heeft ervoor gezorgd dat het gezin in een
erg sociaal geïsoleerde positie terechtkwam en dat de schooltrajecten voor de kinderen opnieuw onderbroken werden. Dit alles maakte het erg moeilijk om zich aan te passen aan hun
nieuwe woon- en leefsituatie en aan het Belgische schoolsysteem. Als hoofd van het gezin en de enige die een beetje Nederlands spreekt, beheert hij alles buitenshuis en tegelijkertijd, zoals
tijdens dit gesprek, confronteert dit hem met hoeveel jaren hij met zijn gezin heeft verloren.
Tijdens een volgend CZN gaan Ibrahim zijn moeder en het schoolteam een dialoog aan over culturele verschillen. Ze vertelt dat hij eigenlijk nog maar amper naar school is gegaan in Syrië
en niet vertrouwd is met het gegeven van een school en speelplaats. Hij heeft geen idee hoe hij zich op de school moet gedragen en hoe hij moet spelen met andere kinderen op de speelplaats.
➔ Gevolg ingrijpende gebeurtenissen: Vader en moeder lichten toe hoe de ingrijpende gebeurtenissen van de afgelopen jaren in combinatie met de huidige stressoren het gedrag van Ibrahim bepalen en hoe ze als gezin op zoek moeten gaan naar hoe ze dit samen dragen, op welke manier ze spreken over wat hen overkomen is, op welke manier ze opnieuw ‘gezin’ proberen te zijn.
➔ Reactie school: De school leert het gedrag van Ibrahim te begrijpen tegen de achtergrond van complexe cumulatieve stressoren (gezinsseparatie, gezinshereniging, veranderende gezinsrollen, traumacommunicatie, sociaal geïsoleerde positie van het gezin, leefsituatie, uitsluiting, culturele verschillen over naar school gaan..).
- Welke hulp/ondersteuning werd er geboden door het steunteam vluchtelingen?
Het steunteam vluchtelingen hielp mee een collaboratief zorgnetwerk opzetten. In dit zorgnetwerk proberen we samen met de school te bewegen van een individueel perspectief op de
ontwikkeling van Ibrahim. (conflicten in de klas, moeilijkheden met taal) naar een meer systematisch perspectief waarbij we zijn ontwikkeling verstaan tegen de achtergrond van de
gezins- en migratiegeschiedenis van dit gezin, de huidige sociaal-maatschappelijke stressoren en het bewegen tussen verschillende culturele werelden.
De collaboratief zorgnetwerken maakten gedeelde beeldvorming mogelijk over het gedrag van Ibrahim. Er werd ook gefocust op het verminderen van de sociaal geïsoleerde positie van het gezin en het bieden van praktische ondersteuning. Zo werd samen met het STV gezocht naar oplossingen om netwerkbijeenkomsten op school of therapiesessies mogelijk te maken.
Tegelijkertijd kon het steunteam bepaalde vooroordelen tussen schoolpartners en gezinsleden tegengaan, zodat gevoelens van vertrouwen en gelijkheid konden groeien.
Ten tweede werkte het STV samen met leerkrachten en andere schoolpartners op het niveau van de klas. Na een klasobservatie organiseerde het steunteam een vergadering met enkel de
schoolactoren over hoe zij kunnen helpen culturele werelden te overbruggen, hoe zij de Nederlandse taalverwerving kunnen ondersteunen, voor I. en misschien ook voor andere leerlingen.
Ten derde doelde de collaboratieve zorgnetwerken op het verlagen van de drempels naar gespecialiseerde hulpverlening. Zo was er een verwijzing naar een ambulant gezinstherapeutisch
traject voor het gezin van Ibrahim. Maar ook naar een logopedist gespecialiseerd in meertalige diagnostiek en behandeling aangezien het STV door deze interventies op meerdere niveaus zag
hoe Ibrahim veranderde, hij begon te praten, stotterde minder, voelde zich duidelijk beter thuis en op school, maar sommige taalproblemen bleven bestaan (mede de inschatting van de betrokken logo uit het ondersteuningsnetwerk).
Tot slot hopen we met het werk van het STV bij te dragen aan deskundigheidsbevordering. Door nauw samen te werken met klasteams rond trauma- en cultuursensitief werken in de klas en op school hopen we dat leerkrachten zich vaardiger voelen in het werken met kinderen en jongeren met een vluchtverleden.
* Omwille van de privacy van de cliënt werd er een andere naam gebruikt en herkenbare details aangepast.